De aktuelle Situation bringt masse Neet mit sück un masse Dinge up de man sick ersmal inlassen mut. In düsse Bidräge willt wi eegentlich Wöer finnen för Begrippe, de et so noch net up Platt güff. Mangesmal bünt de Lüe aver drocker as wi un dat is us dann een besünneres Plesir.
Um et den neijen Corona-Virus schwor tou moaken, möt wi alle nu Schnute un Nas ofdecken . De Mask heff nu een kreativen Nom kriecht: De Schnutenpulli as wi et all hier seen kun:
— Stephanie Wagner 🐬💙 (@SteffiWagnerHH) May 18, 2020
In düssen Sinne: bleevet munter un passt upeenanner up!
Nettelkönning 8: Theater
De näieste Utgave van’n Nettelkönning dait sik met dat Theater befaten. De plattdütske Kulturlandskup is vandaage prägt döa Musik, Geschichten un döa plattdütske Schauspäälgruppen, die eens in’t heel Land finnan kann. Up de lüttkesde Döaper find een ene Theatergruppe, de plattdütske Schauspääle upföhrn dait. De Erfolg is faken groot, de Upführungen bünt mäisttied gaut besöcht un Karten bünt hart to kräägen. Dat licht viellicht uck doa an, dat de Schauspäälers faken Fründe, Familienmetglieder of Naohbers van de Lüe in’t Publikum bünt, un doa an, dat de Stücke mäisttied so dacht bünt, dat een masse lachen kann. De Theaterabend schöll ein Pläsier för alle wään.
Uck in düsse Utgave giff dat wäer Biedräge ut de Rubriken Ik maak di Platt, ene näie Lektion ut den Westfäölsken Spraokkurs („Up Platt liäsen in eegener Sake – Lährböker to’t Mönsterlänner Platt“) un een Rezept, dütt maol för een Braatappel-Punsch.
Düsse Biedrag is schriewen in Emslänner Platt.
Dat allerbest to d’ 100. Gebuursdag, leve Niederdeutsche Bühne!
Befaat man*froo sük mit ’t Thema ‚Plattdüütsk un Theater‘, so kummt man*froo neet umto, up de Niederdeutsche Bühne am Theater Münster e. V. to proten to komen – eerst recht neet van ’t Jahr, in dat se al hör hunnertjährige (woll verstahn!) Jubiläum fieren dürt. Doch een na ’t anner…
Daten un Daadsaken van Belang vörof
De Niederdeutsche Bühne wurr up 12. Mai 1919 – also noch neet enmaal een Jahr na Enn van d’ Eerste Weltkrieg in d’ November 1918 – unner de Naam ‚Niederdeutsche Bühne der literarischen Gesellschaft Münster in Westfalen‘ mit ’t dreefoldige Vörhebben gründt, de plattdüütske Spraak eerstdens to fördern, tweedens to plegen un daarmit dreedens to wahren. Wat domaals unner Vörsitz van Friedrich Castelle mit ’t Drama Hatt giegen hatt. Niederdeutsches Bauerndrama in drei Aufzügen (1917, eerste Upföhren in Mönster up 06. April 1919; Regie: Frank Wahl) van d’ later jüüstso bekennte as um siene Leevde to ’t NS-Regime kritisk beoordeelte Heimaaddichter Karl Wagenfeld in een sware Anfangsphase un in d‘ lüttje Kring begunn, mutt vandaag in d’ Rüggblick sünner Twiefel as Erfolgvertellsel sünnerglieken betekent worden. So lesen sük alleen al de wesentliken Daten un Daadsaken överut beindruckend: Bit upstünds (Stand: Dezember 2019) bünd in hunnert Jahr nau 114 egens produzeerte Stücken van 49 Schrieverskes un Schrievers dör 17 Regisseurskes un Regisseuren dörföhrt worden, nämlick 90 Lüstspölen, 14 Dramen, dree Mysterienspölen, twee Kriminaallüstspölen, twee lyrisch-religiööse Fierstünnen, een gemene Upföhren, een Glieknis un en Märken.
Histoorje
Wo laten sük disse Tallen verklaren? Een Kiekje in d’ Histoorje van d’ Niederdeutsche Bühne verraadt, dat ’t to elke Tied slicht genoog engageerte freeiwillige Lüü ut de hele nederdüütske Spraakgewest gaff – daarunner neet tolest de völen (Laien-)Schauspölerinnen und (Laien-)Schauspölers – de ’t umsünst mögelk moken, dat een stüttige Spielbedriev de Niederdeutsche Bühne in ’t vöölklörige Mönsterlänner Theaterangebood inschoov, ja vööl mehr noch: to sien faste Bestahndeel worden leet. De eenstige Utnahm, denn sogaar in d’ Tied van d’ Tweede Weltkrieg (1939-1945) wurr spöölt, was daarbi een Spöölpaus tüsken 1954 un 1958, de ’t dör innerlike Schelen gaff. Daarna was ’t vör all Werner Brüggemann, de sük as Spöölbaas un Regisseur van ruugweg 40 Spillen tüsken 1960 und 1996 (up hum folgde de neet minner bekennte Hannes Demming) um d’ Stadigheid van d’ Niederdeutsche Bühne un van d’ Nederdüütsk an sük besünners verdeent to maken wuss.
De Niederdeutsche Bühne vandaag
Un hüüt? Siet gerume Tied finnen de Stücken van d’ Niederdeutsche Bühne, de hör Vörsitterske is siet 2010 de Rottendorf-Priesdragerin Elisabeth Georges, in ’t Kleine Haus van de Theater Münster statt un de Spööltied geiht meesttieden van November bit Mai. Sodaan ok van ’t Jahr: A Midsummer Night’s Dream (um 1595) van William Shakespeare is siet Enn November 2019 bit Anfang Mai 2020 as En Midsummernachtsdraum to bewunnern.
Tosamenfaten un Utkiek
Doch potteengaal, welke Persoon dat Theaterleid harr und hett un welke naue Spill up de Agenda stunn un steiht, de Niederdeutsche Bühne vermuch un vermag in all de Jahr heel besünners een Saak unner Bewies to stellen: de Bruukbaarheid van ’t Plattdüütsk för dat Verhaal van Literatuurwarken mit elken Soorten (süh boven; van klüchtig över nadenkelk bit hen to kritisk is all daarbi) ut verschedenen tiedelken Setten. Daarbi gung un gahn hör Inhalten wied över rein folkloristische Pläseer herut, waarum tegen troe Stammpublikum intüsken ok jungere Lüü in de Tokiekerriegen begrött worden könen. In disse Sinn blifft, um disse körte Bidrag oftosluten, to hopen, dat na uns folgen Generatioonen in Anduken un Torüggdenken an Demming / Terfrüchte (2019: 22) dat hier faststellen könen worden: „Die Niederdeutsche Bühne am Theater Münster beginnt ihr [drittes] Jahrhundert.“ Na denn man tau – up de anner hunnert Jahr!
Disse Bidrag is schreven in Oostfreesk Platt.
Hier spöölt de Niederdeutsche Bühne: in ’t Kleine Haus van d’ Theater Münster.
Literatuurlist
Demming,
Hannes / Terfrüchte, Dorothee (2019): Die Niederdeutsche Bühne am Theater
Münster beginnt ihr zweites Jahrhundert. In: Torhaus aktuell. Münstersche
Kultur- und Heimatpflege 2019/2, S. 22-24.
Hoss,
Karl (1987): Kultur in der Stadt Münster. Theater und Musik 1945-1976. Münster:
Oberstadtdirektor der Stadt Münster, Dezernent für Öffentlichkeitsarbeit.
Noppeney,
Petra (2019): Dem Volkstheater verpflichtet. Auch die Niederdeutsche Bühne
Münster feiert ihr 100-jähriges Bestehen. In: Westfälische Nachrichten vom 20.
März 2019, S. 29.
Schilling,
Elmar (2008): Die Niederdeutsche Bühne an den Städtischen Bühnen Münster. In:
Peters, Robert / Roolfs, Friedel Helga (Hgg.): Plattdeutsch macht Geschichte.
Niederdeutsche Schriftlichkeit in Münster und im Münsterland im Wandel der
Jahrhunderte. Münster: Aschendorff, S. 208-210.
Sodmann,
Timothy (2019): »Of dat alls waohr is, wat de dao segg?« Theater-Geschichte.
100 Jahre Niederdeutsche Bühne Münster. In: Roolfs, Friedel Helga (Hg.): Die
Niederdeutsche Bühne am Theater Münster 1919-2019. Münster: Aschendorff, S.
87-182.
Sprachkurs Westfäölsk — Lektion 7
Dies ist ein kleiner Sprachkurs für das Westfälische bzw. Münsterländer Platt. Hier geht’s zu den Lektionen 1, 2, 3, 4, 5 und 6.
Kurze Ausschnitte aus Alltagsgesprächen geben Beispiele für die Sprachanwendung. Anhand kurzer Übungen kann der Inhalt der Lektionen nochmal wiederholt und eingeübt werden.
Viel Spaos bi’t Westfäölsk küern!
Lektion 7
In düsse siëbbente Lektion giff dat eenen praktischen Liäsetext, wudrin dat üm Henwiese för’t Liäsen un Liärn van’t Mönsterlänner Platt un üm de unnerschiedlicken Schriefwiesen geiht. Et süellt nu vörscheidene Wäörderböker un Matriaol för’t Westfäölsk lärn vörstellt warrn. Düsse Böker un Grammatiken hebbt nich blaut plattdütske-hauchdütske Üöwersetten, sonnern auk Tabellen mit de unregelmäßigen Verben för’t Präsens, Präteritum un Perfekt bzw. Partrizip Perfekt.
Up Platt liäsen in eegener Sake – Lährböker för dat Mönsterlänner Platt
Well de plattdütske Spraok faken liäsen dött, kennt dat: anners äs bi’t Hauchdütske giff’t kinne normte Schriefwiese. Schriëwen Dönekes un annere Texte up Platt sind een Düörnener un van Text to Text, van Wäörderbok to Wäörderbok unnerschiedlick.
Dao düsse kleine Spraokkurs-Rubrik in’n Nettelkönning auk blaut kleine Inblicke giëwen kann, hier eenmaol een Üöwerkieken üöwer de westfäölsken Lährböker van Belang:
Walter Born: Kleines Wörterbuch des Münsterländer Platt und Kleine Sprachlehre des Münsterländer Platt
De Kleine Sprachlehre giff een kleinen Inblick üöwer de wichtigste Grammatik, de enen för’t Platt küern brück mit Verbtabellen un mit dat Beschriëwen van de Waordaorten. Daoto is een kleinet Wäörderbok ruut kuemen, dat mit 3000 Wäörde aower blaut auk eenen kleinen Indrück giëwen kann. Beide Böker sind blauts nao antiquarisch to kriegen.
Born, Walter (1978): Kleine Sprachlehre des Münsterländer Platt. Münster.
Born, Walter (1979): Kleines Wörterbuch des Münsterländer Platt. 3. Aufl. Münster.
Rita und Rudolf Averbeck: Dat Mönsterlänner Platt – Lehrbuch und Wörterbuch
Een kumplettet Lährwiärk hebbt Rita un Rudolf Averbeck ferrig brengt. Dat Lehrbuch is een Spraokkurs, mit viëlen Upgawen to’t Liärn van’t alldäglike Platt küern un eenen utförliken Grammatikdeel.
Dat plattdütsk-hauchdütske Wäörderbok hett mit üöwer 14.000 Wäörden eenen grauten Ümfang un wuor mit Spriäkers ut Riesenbiëk (Riesenbeck), Füchtrup (Füchtorf), Billerbiëk un Vüörem (Vorhelm) tosammen stellt.
De Schriefwiese in’t Lährbok un in’t Wäörderbok is daobi heel fröndlick to Lüde, de Platt liärn wüllt, wiel dat se sick an morphologischen Schreibprizipien van’t Hauchdütske anliënt: dat Dehnungs-h ton Biespiël in’t Waort Höhner (Hühner) bliff wu bi’t Hauchdütske auk un is so auk guët äs Mäertahl van’t Waort Hohn (Huhn) bi’t liäsen to kennen. Up de annere Siete teken phonographische Schreibprinzipien dat akkraote Utspriäken an: Breef (Brief) un Breewe (Briefe).
Averbeck, Rita/Averbeck, Rudolf (2007): Dat Mönsterlänner Platt. Lehrbuch. Hörstel.
Averbeck, Rita/Averbeck, Rudolf (2017): Dat Mönsterlänner Platt. Wörterbuch. Hörstel.
Klaus-Werner Kahl: Wörterbuch des Münsterländer Platt
Dat Wäörderbok van Klaus-Werner Kahl is mit 21.000 Wäörder dat dickste Naokieksel. De Schriëwgebode hollen sick barsk an silbische Schreibprinzipien: dat hauchdütske Dehnungs-h wätt gar nich brukt. Langvokale wärd in sloten Silwen dubbelt: Hoon (Huhn), in uopen Silwen allemaol aower eenfack: Hö-ner. An’t End van’t Waort bzw. bi Konsonanten gellt dat morphologische Schreibprinzip, so dat de Waortstamm kennt wärn kann: Breew (Brief) und Breewe (Briefe).
De Vordeel van düsse Schriefwiese ligg daodrin, dat blaut wainig Regeln brukt wärn un de knüppt an de ollen Schriefwiesen vörgoahner Tieden an, äs dat Plattdütske äs Kultur- un Hansespraok wainig mit dat Hauchdütske in Kontakt kuemen is.
Kahl, Klaus-Werner (2009): Wörterbuch des Münsterländer Platt. Hochdeutsch-Plattdeutsch. Plattdeutsch-Hochdeutsch. Mit Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung. 3. Aufl. Münster.
Ik moak di Platt!
In düsse Kategorie geiht dat normalerwiese dorum, Wöer tou erfinnen för neie Begriffe. Düsset moal schöll dat anners ween. Um tou kieken wecke neijen Wöer dat so güff, hab ick Sieten tou Jugendsproak schmöckert. Dorbie is mi upfallen, dat es för masse Begriffe eegentlich moie plattdütsche Wöer güff. Een paar Öwersettungen Platt-Jugend/ Jugend- Platt:
Hirnblähungen: Jugendsproak för Dummtüch. Unsinn in Kopp of Blödsinn moaken.
Kurvenschuhe anhaben: Jugendsproak för dune ween. De Zustand in de man kummt wenn man masse drinket und in de man masse Dummtüch in Kopp haff.
Cornern: In Jugendsproak ment dat, an een Eck steihn un mit Frünnen schnacken un veelechte ook wat drinken of eeten.Up Platt is dat Klönen: Mit nette Lüe tousome stahn of sitten und dorbei schnacken, drinken un eeten.
Nettelkonning 7: Spraokkontakt
As dat Plattdütske nich alläine up de Welt is, steiht dat jümmers met annere Spraoken in Kontakt. Vandaage is dat vör allen dat Hoogdütske, womet dat Plattdütske sik verglieken mott. Faken bünt Verännerungen in de Spraoken dat Ergebnis van den Kontakt tüsken Lüe, de up de eene Siete Plattdütsk un up de annere Siete Hochdütsk (of Nedderlandisk, Engelsk, een annern dütsken Dialekt of ene annere Spraoke) proten dait. Dat dat nich blots vandaage so is, dat kann een doa’an säihn, wo Wöer as Buddel of Fünte (für „Taufstein“, von fr. font) all so lange Deel van de plattdütske Spraoke bünt, dat de as Fremdwöer ut dat Französke gar nich mehr to erkennen bünt.
De näije Utgave van den Nettelkönning bestaiht ut folgende Bidräge:
De neijeste Utgave van den Nettelkönning befatt sik met ene van de mooiste Nääbensaken, de een finnen kann: Sport. Mass Lüe drievt sülvst Sport of freut sik doaröver, Lüe tautokieken, de Football späält of rieden dait. Dat is in Mönster jüst so as in Bremen, Hamburg of Dortmund un Magdeburg.
Nu da de Winter vorbie is un de Sünne weer schient, kunn man uuk mal an de frische Luft gahn un Sport moaken. Wunner kunn ick dat in Münster doun?
Doartou güftet in Münster taalrieke Geläägenhaiten. So güftet alleene 33 Sportverine, de mehr als eene Sportart anbeert. Dat bünt nich bloß de „Klassiker“ as Football, Handball of Lopen, sonnern ook dee een of annere Besünnerheit. So kunn man in Woater toun Beespeel Rudern un Angeln un in de Luft kunn man Segelfleegen. Well aber leever up de Strate unnerwegens is, vör den güftet von Mai bis September an den ersten und darten Freijdach in Monat de Skatenight. Bi düsset Event skatet up tou 4000 Lüe dör de Stadt (Woar masse Arbiet dit is, kunn man HIER lesen). De wall grötste Väälfalt bäiet de Westfälische Wilhelms-Universität in ehren Hochschulsport an. Dat Angebot von över 150 Sportarten nutztet över 25.000 Lüe jede Wääke un et is nich bloß för Studeerende un Mitarbeiter von de Universität, sonnern för alle. De wall besünnerste Sport is „Quidditch“. In den Harry Potter Filmen is dat de beliebteste Sport von de Töveerer. Up fleegende Bessens versökt de Speeler „Tore“ tou erzielen un en kleenen flinken Ball tou erwischen, den Schnatz (well sück dat nu nich vorstellen kann, kann sück dat uuk hier ankieken ). Nu kann in unsere Welt de Bessen nich flegen und so habt sück eegene Regeln för nich-Töveerer utbeldet (dat kann man sück hier ankiecken ).
Dat bünt nu so eenigeMöglichkieten um för sück of im Team tou trainieren, well nu Lust haff bi een Groterignies sine Sportlichkeet mit anneren tou verglieken för den haff Münster, dreij Möglichkieten. In de Münsteraner Königsdiziplin, dat Radföhrn güft et de Sparkassen Münsterland Giro. Tou Fout is dann de Volksbank-Münster Marathon de Höchtepunkt. Bi düssen loopt jedet Joar mehr as 9000 Lüe mit. För WEN bloß lopen tou min is, de kann uk den Sparda-Münster City Triathlon moaken. Doar kann man 1,5 km Schwimmen, 40km Radförn und 10 Lopen of uk bloß de Hälfte.
Düs is blot een groben Överblick över de Möglichkeiten in Münster, in de Links unnen finnet Ih noch mehr Infos.
Radd fahren mit all Sinnen – dat verspreckt de nee Raddrout von de
Natuurschuulstation Mönsterland NABU, de sik an begeistert Radd-Leevhebber un
Geneters richt. Op en sowat 160km good utboot Wegnett föhrt de Natuur-Genütt-Route dör de
Walden, Gröönlannen un Felden vun’t Mönsterland. So kann een to’n Bispill dör
de moje Eemsaue, de Boombargen off das Venner Moor radeln un wannern. Langs de
Slössen un Waterbörgen hett düt Nett veel mehr to beden. Dat Besünnere vun
düsse Rout: se föhrt nich blots dör de eenmaal Natuur, se lett se ehr Besökers
ok spören. Een puur Beleevnis-Raddtour.
In eng Kooperatschoon mit den düütschen Hotel- un Weertskuppenverband
(DEHOGA) hett de Natuurschuulstation Mönsterland NABU Bedrieven ut de
Gastronomie utwählt, de Spezialitäten ut de Regioon op hör Spieskaart hebben.
Tosamen mit frisk Mahltieden is et en wahrhaftig goode Daad, gemödelk in en
Buurderee binanner to sitten. Dat Vörhebben NatuurGenöttRout entstunn ut den
Infall herut, den regionaal Verstand to starken un üm de landschaftlik Vielfalt
vun’t Mönsterland to faten. Wecke Aard vun Obst word in’t Mönsterland anboot?
In wecke Jahrstied finnt een wild Bejen an’n Rand vun de Wegen? Nich blots för
Kinners sünd dat interessant Fragen. Frisk Produkten ut de Regioon, faken ut
ökologisk Anbau, köönt ünnerwegens direktemang bi de Buren in ehre lütten
Hoffladens köfft werden.
För de Natuur sensibiliseeren
För de Umwelt un de Mooigheid vun de Natuur to sensibiliseeren un düsse
düürsaam to schütten, daarup kümmt et de Natuurschuulstation Mönsterland in’t
Besünnere an. De Touren sünd för Familien licht to beföhren un ok Sportfahrers
kümmt op hör Kösten. De meesten vun de Streken vun de Fahrraddrout lett sik äs
Daagsutflug beradeln. Äs lüttjen Urlaub in’t Mönsterland kunn dat heele Wegnett
beföhrt werden. Kansen to’t Övernachten lett sik sünner Problemen finnen.
Dat Geleidprogramm un wiedere Informatschoonen to de NatuurGenöttRout kriegt Se bi de NABU-Naturschutzstation Münsterland un ünner www.naturgenussroute.de
Wenn dat üm Peerdesport geiht, is dat Mönsterland de eerste Adresse. Allennig in Mönster giff dat 30 Vereine för Rietsport un in Borken of Coesfeld süht dat nich anners ut. In Warendorf heff dat dütske Olympiade-Komitee för Rieeräi siet över hunnert Johr sienen Hauptsitz. Säi organiseert den Spitzensport bi de nationale Meesterschupp un de Olympischen Spiele. Wat maakt dat Mönsterland nu besünners för Peerdesport. Wecke Veranstaltungen giff dat över’t Johr in Mönster un in de Gägend?
Turniere in un um Mönster
Dat gröttste un bekannste Turnier in Mönster is dat Turnier der Sieger. To’t Ende van de Saison träffet sik de internationale Elite elket Johr in’n August. Ut den Schloßplatz wäerd för dräi Dage een Turnierplatz, wo de Sportlers in de Disziplinen Dressur un Springen mehre Priese haolen käönt. In’n Januar is de K+K-Cup heel belangeriek för Rietsport. Dat nationale Turnier duert fief Dage un finnet in de Halle Münsterland statt. Düsse Johr häbbt över 30.000 Lüe dat Spektakel bekiekt. Dat wichtigste Turnier steiht man ers in’n September an. In Warendorf wäern de Bundeschampionate utdraogen. De wäerd offiziell dat „Schaufenster der Pferdezucht“ nöömt, weil doa junge Peerde und ähre Rieer in’n Wettbewerb staoht. Butendem wäerd nich blots Springen un Dressur, sünnern ok de Disziplinen Fahren un Vielseitigkeit prüfet.
Wat giff dat änners?
Ok kulturell un in de fräie Tied kann dat Mönsterland för Peerdefrönde wat bieten. In’n Allwetterzoo Münster ist dat Westfälische Pferdemuseum, dat de Geschichte und de Kultur van Peerde de Besöikers näöher breng. Vör aal för Kinner bünt de Pferdeshows, wo verschedene Peerderassen wiest wäern, eene mooie Saake. Siet een poar Johr häff dat Mönsterland ok ene äigene Rietroute, de de Kreise Borken, Coesfeld, Steinfurt, Recklinghausen, Warendorf un Münster metenanner verbinnet. De is över 1000 Km lang un van vääle Rieers geern lien mäögt.
Waorüm nu dat Mönsterland?
Dat Mönsterland is een grooter Däil van Westfaolen un Perde bünt siet mehre Johrhunnerte in Westfaolen tohuus. De Rasse „Westfale“ is för den Rietsport heel bekannt. De erste Rietverein in Dütskland was de Westfälische Reitverein in Mönster un ok vandaage maakt sick Mönster een Naomen as Rieerstadt. Ingrid Klimke un Helen Langehanenberg hebbt baide in Olympia Medaillen holt un bünt gebürtig ut Mönster. Säi häbbt ok ähre Trainingstätten in de Gegend. Een ännere Grund, warum hier de Peerdesport so groot is, is man rächt äinfach. Dat giff masse Platz un vääl Natur, üm Peerde to tüchten un sick met em to bewäggen.